Ստվերի կրճատո՞ւմ, անվտանգությո՞ւն․ IMEI համակարգի ներդրման ակնկալիքները կան, հիմնավորումները՝ ոչ

ՀՀ կառավարությունը ցանկանում է ներդնել բջջային հեռախոսների IMEI կոդերի պետական գրանցման համակարգ՝ այն հիմնավորելով ստվերի կրճատմամբ, անվտանգության և կիբեռանվտանգության բարձրացմամբ։ Սակայն FIP.am-ի հարցումներին ի պատասխան՝ նախագծի հեղինակ կամ դրա մշակման գործում ներգրավված պետական մարմինները չեն ներկայացրել վիճակագրական տվյալներ կամ ուսումնասիրություններ, որոնք ցույց կտան, թե Հայաստանում առկա խնդիրները որքանով են պայմանավորված հենց IMEI համակարգի բացակայությամբ։

Այսպես, ՀՀ կառավարությունը 2026 թվականի հունիսի 25-ի նիստում հավանություն է  տվել բջջային հեռախոսների IMEI* (International Mobile Equipment Identity) կոդերի պարտադիր պետական գրանցման և վերահսկողության միասնական համակարգ ներդնելու որոշման նախագծին։

*IMEI-ն բջջային սարքի 15 նիշանոց եզակի նույնականացման համարն է, որի առաջին հատվածը ցույց է տալիս սարքի արտադրողին և մոդելը, իսկ մնացած նիշերը՝ կոնկրետ սարքը։ 

Համակարգի  նպատակն  է սահմանափակել գողացված, կեղծ կամ ապօրինի ներմուծված սարքերի օգտագործումը։ Ցանցին միանալիս օպերատորը ստուգում է սարքի IMEI-ն՝ դրա վավերականությունն ու կարգավիճակը։ Վերահսկմանը ներգրավված են սարք արտադրողները, բջջային օպերատորները և պետական կարգավորող մարմինները։ Որոշ երկրներում ստեղծվում են ազգային IMEI բազաներ, որոնց հասանելիություն կարող են ունենալ նաև մաքսային և իրավապահ կառույցները։

IMEI-ն ինքնին անձնական տվյալ չէ, սակայն այն կարող է կապվել SIM քարտի, բաժանորդային տվյալների և սարքի օգտագործման պատմության հետ։ Այդ պատճառով կարևոր են տվյալների պաշտպանության հստակ կանոնները և հասանելիության սահմանափակումները։ Միևնույն ժամանակ, միայն IMEI համարը չի կարող տեղորոշել մարդուն, այն պարզապես նույնականացնում է սարքը։ Տեղորոշման հնարավորությունը կապված է բջջային ցանցի տվյալների՝ բազային կայանների, SIM քարտի և ցանցային միացումների հետ, որոնց հետ IMEI-ն կարող է կապվել։

Համակարգեր գործում են Թուրքիայում, Ադրբեջանում, Հնդկաստանում, Պակիստանում, Ինդոնեզիայում, Եգիպտոսում, Իրանում, Թաիլանդում և Քենիայում։

Կառավարությունը պնդում է, որ համակարգը կօգնի պայքարել չմաքսազերծված, կեղծ կամ փոփոխված IMEI կոդերով սարքերի շրջանառության, ինչպես նաև գողացված հեռախոսների օգտագործման դեմ։ Միևնույն ժամանակ, համակարգի ներդրման շուրջ առաջացել են նաև մի շարք հարցեր ու մտահոգություններ՝ կապված տվյալների պաշտպանության, վերահսկողության ծավալների, հնարավոր սխալ արգելափակումների և այլն։

«Փաստերի ստուգման հարթակն» ուսումնասիրել է գործադիր մարմնի կողմից հավանության արժանացած նախագիծն ու դրա հիմնավորումները,  ինչպես նաև նախագծի հեղինակներից փորձել է պարզեր, թե ինչ հստակ վիճակագրություն և ուսումնասիրություններ են անցկացվել՝ համակարգի ներդրման անհրաժեշտության գնահատման նպատակով։ 

Հիմնավորումներ՝ առանց թվերի 

Այսպես, Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության և ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեի համագործակցությամբ մշակված որոշման նախագծի հիմնավորման մեջ առանձնացվում է երկու գործոն՝ բջջային սարքերի ոլորտում առկա ստվերային տնտեսությունը և թվային անվտանգությունը։ 

Նախ նշվում է, որ Հայաստանում IMEI կոդերի վերահսկողության բացակայությունը նպաստում է չմաքսազերծված, կեղծ կամ փոփոխված IMEI կոդերով բջջային հեռախոսների շրջանառությանը, ինչը հանգեցնում է հարկային կորուստների, շուկայի մրցակցության խաթարման և տեխնիկական ու անվտանգության ռիսկերի աճի։ 

Նշվում է, որ նախագծի ընդունումը ի թիվս այլնի, կնպաստի՝ ստվերային տնտեսության կրճատմանը, բջջային սարքերի շուկայի կարգավորմանն ու սպառողների պաշտպանությանը, մասնավորապես՝ հեռախոսների գողության և խարդախության հանցագործությունների կանխմանը, Հանրապետությունում անվտանգային ռիսկերի նվազեցմանը և կիբեռանվտանգության մակարդակի բարձրացմանը։ 

Որոշումն ընդունվել է, իսկ քննարկումները շարունակվում են

FIP.am-ը հարցում է արել ԲՏԱ նախարարություն պարզելու, թե ի՞նչ վիճակագրական տվյալների կամ վերլուծությունների հիման վրա է հենվում պնդումը, թե  IMEI

համակարգի ներդրումը կնվազեցնի անվտանգային ռիսկերը և կբարձրացնի կիբեռանվտանգության մակարդակը․ մասնավորապես, գերատեսչությունից խնդրել էինք 

տրամադրել տվյալներ սարքերի IMEI համարների չգրանցված կամ չվերահսկվող շրջանառությամբ պայմանավորված քրեական կամ վարչական գործերի վերաբերյալ։ 

Խնդրել էինք տվյալներ գողացված, կեղծված կամ փոփոխված IMEI ունեցող բջջային սարքերի օգտագործմամբ հանցագործությունների կամ զեղծարարությունների կատարման դեպքերի վերաբերյալ։ 

Մենք նաև խնդրել էինք նախարարությանը ներկայացնել անվտանգային այն ռիսկերը, որոնք հնարավոր չէ արդյունավետ կառավարել IMEI համակարգի բացակայության պատճառով, ինչպես նաև միջազգային լավագույն փորձի ուսումնասիրությունը, որի վրա հիմվել են նախագծի հեղինակները։ 

Սակայն, FIP.am-ի ու այլ հարցեր, մնացել են առանց հստակ պատասխանների, խմնագրությանը չեն տրամադրվել հստակ վիճակագրական տվյալներ, փոխարենը նախարարությունից ստացվել է մեկ պարբերությունից բաղկացած պատասխան, այն մասին, որ նախագծի վերաբերյալ հարցերը դեռ քննարկվում են Հայաստանի տեղեկատվական համակարգերի գործակալություն հիմնադրամի հետ։  

Այսպիսով, նախարարությունը չի տրամադրել այնպիսի տվյալներ կամ ուսումնասիրություններ, որոնք կվկայեն, որ Հայաստանում IMEI համակարգի բացակայությունն հանգեցրել է այնպիսի անվտանգային խնդիրների, որոնց լուծման համար անհրաժեշտ է առաջարկվող կարգավորումը․ նախագծի հիմնավորման մի շարք առանցքային հարցեր շարունակում են բաց մնալ։

Ստվերն ու IMEI համակարգ․  Չպարզաբանված կապ

FIP.am-ը նախագծի մշակման աշխատանքներում ներգրավված ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեից հարցման միջոցով խնդրել էր տվյալներ նախորդ հինգ տարիներին կեղծ կամ փոփոխված IMEI կոդերով բջջային հեռախոսների շրջանառության դեպքերի թվի վերաբերյալ, սակայն գերատեսչությունից նշել էին, որ նման տվյալների չեն տիրապետում։ 

Միաժամանակ կառույցից հայտնել էին, որ ընդհանուր հարկման դաշտում գործող սուբյեկտների կողմից բջջային հեռախոսների ներմուծումն ազատված է և՛ ԱԱՀ-ից, և՛ մաքսատուրքից, այնուամենայնիվ ներմուծողները հակված են թաքցնելու բջջային հեռախոսների ներմուծումը, որպեսզի վաճառքները նույնպես կազմակերպեն ստվերային եղանակով՝ խուսափելով վաճառքից առաջացող հարկերից։

Սրան զուգահեռ, կառույցից նշել էին, որ 2025 թվականին հայտնաբերվել է  ապօրինի տեղափոխված մոտ 1500 բջջային հեռախոս, իսկ 2026թ. 1-ին կիսամյակում՝ 300 հատ։ 

ՊԵԿ-ից հայտնել են նաև, որ միայն 2026 թվականի առաջին 5 ամսում պետությանը մոտ 165 մլն դրամ վնաս պատճառելու հատկանիշներով նախաձեռնվել է 4 քրեական վարույթ, իսկ տարբեր հարկային և վարչական խախտումների արդյունքում լրացուցիչ հաշվարկվել է շուրջ 519.2 մլն դրամ հարկ և տուգանք (407 մլն դրամ հարկային պարտավորություններ և 112.2 մլն դրամ տուգանքներ): 

ՊԵԿ-ի տրամադրած տվյալները վկայում են, որ բջջային հեռախոսների շուկայում առկա են ստվերային շրջանառության և հարկերից խուսափելու խնդիրներ։ Սակայն կառույցը միաժամանակ նշել է, որ չի վարում կեղծ կամ փոփոխված IMEI կոդերով սարքերի շրջանառության վերաբերյալ առանձին վիճակագրություն։ Հետևաբար, ներկայացված տվյալներից հնարավոր չէ եզրակացնել, թե հայտնաբերված խախտումների որ մասն է ուղղակիորեն պայմանավորված IMEI համակարգի բացակայությամբ կամ որքանով դրա ներդրումը կլուծի առկա խնդիրները։ 

Այսպիսով, IMEI համակարգը միջազգայինորեն կիրառվող գործիք է, որը կարող է օգտագործվել գողացված կամ ապօրինի շրջանառվող բջջային սարքերի վերահսկման համար։ Սակայն, Հայաստանի կառավարության ընդունած որոշման նախագծի հիմնավորումներում և FIP.am-ի հարցումներին տրված պատասխաններում չեն ներկայացվել հրապարակային վիճակագրական տվյալներ կամ ուսումնասիրություններ, որոնք ցույց կտան, թե որքանով են առկա խնդիրները պայմանավորված հենց IMEI համակարգի բացակայությամբ և ինչ ազդեցություն կունենա դրա ներդրումը։

Նանե Մանասյան