Ալիևը կեղծում է. Ադրբեջանի վերահսկողության տակ hայկական մշակույթը պաշտպանված չէ

Եթե շտապում ես. համառոտ՝ նյութի մասին.

• Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը կրկին հայտարարել է, որ հայ ժողովրդի պատմական ժառանգությունը պաշտպանված է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած տարածքների, ինչպես նաև, որ իրենք չեն կռվել խաղաղ բնակիչների դեմ

• Սակայն Ադրբեջանի ղեկավարը կեղծում է. հայկական և միջազգային մշտադիտարկող կազմակերպությունները հաստատել են, որ հայկական մշակութային կոթողները ոչնչացվում են Ադրբեջանի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում: 

• Պատերազմի ժամանակ միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունները հաստատել են, որ Ադրբեջանի զինված ուժերը սպանել են հայ խաղաղ բնակիչների:

 

Շուշիում անցկացվող միջազգային մեդիա ֆորումի բացման արարողության ժամանակ՝ հուլիսի 21-ին, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարել է, որ Ադրբեջանը երբեք չի վնասել հայ ժողովրդի պատմական ժառանգությունը:

«Մենք չենք դիպչում հայ ժողովրդի պատմական ժառանգությանը: Շուշիում անգամ հայկական եկեղեցի կա: Յուրաքանչյուրը կարող է գնալ և տեսնել՝ անգամ մի քարի չենք դիպչել այնտեղ: Հակառակը՝ այն պաշտպանված է»,- ասել է Ալիևը: 

«Փաստերի ստուգման հարթակը» մի քանի անգամ անդրադարձել է Ադրբեջանի նմանատիպ պաշտոնական հայտարարություններին: Ոչ միայն հայկական, այլև միջազգային աղբյուրները թե՛ 44-օրյա պատերազմից առաջ, թե՛ դրանից հետո ահազանգում են, որ Ադրբեջանում և փաստացի Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքներում հայկական մշակութային հուշարձանները վտանգված են:

Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին

2020 թ. հոկտեմբերի 8-ին ադրբեջանական զինուժը երկու անգամ հրթիռակոծել էր Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցին: Human Rights Watch միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունը սա համարել էր հնարավոր պատերազմական հանցագործություն:

«Ըստ ամենայնի, կարևոր մշակութային նշանակություն ունեցող այս եկեղեցին մտածված կերպով էր որպես թիրախ ընտրվել, չնայած այն հանգամանքին, որ շինության՝ ռազմական նպատակներով օգտագործման որևէ ապացույց չկա»,— նշվել է կազմակերպության 2020 թ. դեկտեմբերի 16-ին հրապարակված զեկույցում: 

Շուշիի գրավումից հետո Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցին պղծվել է: Ադրբեջանցի զինվորականները գրառումներ էին կատարել եկեղեցու պատերի վրա:

Պատերազմից ամիսներ անց հայտնի դարձավ, որ ադրբեջանցիները «վերականգնում են» եկեղեցին, իսկ եկեղեցու գմբեթը հեռացվել է:

Ադրբեջանական կողմը հայտնում է, որ վերանորոգումը վերադարձնելու է եկեղեցուն «սկզբնական» տեսքը՝ նկատի ունենալով 1920 թվականին՝ Շուշիի հայ բնակչության կոտորածներից հետո Ղազանչեցոց եկեղեցու վիճակը, երբ վեղարաձև գմբեթը հեռացված էր: Սակայն մինչև 1920 թվականը եկեղեցին ունեցել է հենց վեղարաձև գմբեթ:

Ադրբեջանը համակարգված ձևով ոչնչացնում կամ ապահայկականացնում է հայկական մշակութային և կրոնական հուշարձանները 

Ադրբեջանը երկար տասնամյակներ ոչնչացնում է հայկական հուշարձաններն իր վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում: 

Այդպիսի ամենավառ օրինակների մեկը Նախիջևանում գտնվող Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացումն էր: 1990-ականներից մինչև 2005-2006 թթ. Ադրբեջանը համակարգային կերպով ոչնչացրել է մոտ 10 հազար հայկական խաչքար:

Բրիտանական հեղինակավոր Guardian պարբերականն այս գործողությունը համարել է 21-րդ դարի մշակութային մեծագույն ցեղասպանությունը: 

2020 թ.-ի պատերազմից հետո Ադրբեջանը շարունակեց այս քաղաքականությունը: Պատերազմից հետո պարզվեց, որ Շուշիի Կանաչ ժամ եկեղեցին մասամբ ավերված է, Հադրութի Կատարոյի վանքն օգտագործվում է որպես ռազմական պահեստ, ոչնչացվել են գերեզմաններ և այլ հուշարձաններ:

44-օրյա պատերազմից հետո Ադրբեջանը ոչ միայն ոչնչացնում է, այլև ապահայկականացնում, աղվանականացնում է հայկական մշակույթը Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում: «Փաստերի ստուգման հարթակն» այս թեմային ևս անդրադարձել է նախորդ հրապարակումներում: Ադրբեջանի ներկայացուցիչները պնդում են, որ հայկական չեն Դադիվանքի վանական համալիրը և Հադրութի շրջանի Ծակուռի գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին:

Այս պահին երկու հարթակներ՝ Monument Watch-ը և Caucasus Heritage Watch-ը մշտադիտարկում են հայկական մշակութային կոթողներն Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած տարածքներում: Նրանց կայքերում մանրամասն և թարմ տեղեկություններ կարելի է գտնել վտանգի տակ հայտնված հուշարձանների մասին: 

Քաղաքացիական զոհերը Արցախում

Ալիևը նույն ելույթում պնդել է նաև, որ իրենք երբեք խաղաղի բնակիչների դեմ չեն պայքարել. «Մենք մարտի դաշտում ենք մեր նահատակների արյան վրեժը լուծել: Մենք երբեք չենք կռվել խաղաղ բնակչության դեմ»:

Ալիևն առաջին անգամ չէ այդ կեղծ հայտարարությունն անում: FIP.am-ը 2022 թ. մարտին ստուգել էր նրա նմանատիպ հայտարարությունը:

Ըստ Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցի՝ Ադրբեջանի զինված ուժերի սանձազերծած ռազմական գործողությունների ընթացքում սպանվել է 80 քաղաքացիական անձ, այդ թվում՝ թիրախային հարվածների հետևանքով՝ 42, իսկ գերեվարման մեջ՝ 38 քաղաքացիական անձ, ընդ որում՝ սպանվածներից 12-ը կանայք էին: 163 քաղաքացիական անձ վիրավորվել է:

«Հետքը» հատուկ շարքով ներկայացրել է ադրբեջանական գերության մեջ հայտնված և սպանված հայ քաղաքացիական անձանց պատմությունները և մահվան հանգամանքները: 

Այսպես, Հադրութի շրջանի Ազոխ գյուղի 80-ամյա բնակիչ Յուրի Ասրիյանին գյուղը գրաված ադրբեջանցիները գլխատել են, իսկ տեսանյութը տեղադրել տելեգրամյան ալիքներից մեկում: Գլխատվել է նաև Մադաթաշեն գյուղի բնակիչ, 69-ամյա Գենադի Պետրոսյանը: Քարինտակ գյուղի բնակիչ, 2-րդ կարգի հաշմանդամ, 58-ամյա Ալվարդ Թովմասյանին ադրբեջանցիները սպանել են գյուղը գրավելուց հետո: Մարմինը հայտնաբերվել է պատերազմից հետո. այն մասնատված է եղել, կտրված են եղել ձեռքը, ականջը, ոտքը։

2022 թ. հրապարակած զեկույցում Human Rights Watch-ի իրավապաշտպանները հայտարարում են, որ ինչպես այլ կոնֆլիկտներում, 44-օրյա պատերազմի ժամանակ ևս ծեր մարդիկ ռազմական գործողությունների ամենախոցելի խումբն էին։ 

«Պատերազմի վերջին օրերին Լեռնային Ղարաբաղում մնացածները, չնչին բացառություններով, տարեց մարդիկ էին։ Տարեց մի կին և նրա ամուսինը՝ Արեգան և Էդուարդը, երկուսն էլ 70-ն անց, մնացել են իրենց գյուղում՝ իրենց ունեցվածքը պաշտպանելու համար։ Հոկտեմբերին ադրբեջանցի զինվորները ամուսիններին գտել են տանը և ագրեսիվ կերպով կալանավորել՝ սկզբում պահելով լքված տներում՝ առանց սննդի և ջրի, այնուհետև տարել Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվի կալանավայր։ Ադրբեջանցիները մերժել էին Արեգայի՝ արյան բարձր ճնշման համար դեղորայք ստանալու խնդրանքը: Էդուարդը մահացել է կալանավայրում: Արեգան տեսել է նրա մարմինը նրա մահից անմիջապես հետո և նկարագրել, որ ամուսնու դեմքը սև և կապույտ էր»,- գրված է HRW-ի զեկույցում:

Միջազգային Amnesty International իրավապաշտպան կազմակերպությունը 2022 թ. Մայիսի զեկույցում, հղում անելով Արցախի ՄԻՊ-ին, նույնպես հայտնել է, որ առնվազն 30 տարեց մարդ է սպանվել ադրբեջանցի զինվորականների կողմից, և նշել, որ կազմակերպությանը հաջողվել է հաստատել այս մահերից շատերը. «Ադրբեջանցի զինվորականների բազմաթիվ գործողությունները՝ արտադատական մահապատիժները, խոշտանգումները, անդամահատումները և քաղաքացիական անձանց վրա հարձակումները, խախտում են մարդու իրավունքների պաշտպանության հարցում Ադրբեջանի միջազգային պարտավորությունները և համարվում են ռազմական հանցագործություններ»,- նշված է զեկույցում։

Այսպիսով, Իլհամ Ալիևի՝ Շուշիում արած հայտարարությունը, թե իրենք չեն դիպչում հայկական ժառանգությանը, կեղծ է: Մոլորեցնող է նաև նրա հայտարարությունը, թե իրենք չենք կռվում խաղաղ բնակչության դեմ: 

Լուսինե Ոսկանյան

Ադրբեջանի կողմից Արցախի խաղաղ բնակչությանը թիրախավորելու մասին ավելի մանրամասն կարող եք կարդալ մեր «Ալիևը կեղծում է․ Ադրբեջանը թիրախավորել է խաղաղ բնակչությունն ու քաղաքացիական ենթակառուցվածքները» հոդվածում: